Η ιστορία της Εσπεράντο δεν συνδέεται μόνο με την ιδέα της διεθνούς επικοινωνίας και της ειρηνικής συνύπαρξης των λαών, αλλά και με περιόδους διώξεων και καταστολής. Εξαιτίας του διεθνιστικού της χαρακτήρα και της έμφασης που δίνει στην ισότητα μεταξύ ανθρώπων διαφορετικών εθνών και πολιτισμών, η γλώσσα αντιμετωπίστηκε με καχυποψία από διάφορα ολοκληρωτικά καθεστώτα του 20ού αιώνα.
Ιδιαίτερα σκληρές υπήρξαν οι διώξεις στη ναζιστική Γερμανία. Ο ίδιος ο Adolf Hitler, στο βιβλίο του Mein Kampf, χαρακτήριζε την Εσπεράντο ως εργαλείο μιας υποτιθέμενης «εβραϊκής συνωμοσίας», λόγω της εβραϊκής καταγωγής του δημιουργού της, Ludwik Lejzer Zamenhof, αλλά και λόγω της διεθνιστικής φιλοσοφίας που συνόδευε τη γλώσσα.
Οι Ναζί και το Παγκόσμιο Συνέδριο της Εσπεράντο στην Κολωνία
Το καλοκαίρι του 1932 αποφασίστηκε ότι το επόμενο Παγκόσμιο Συνέδριο Εσπεράντο (Universala Kongreso – UK), το 25ο κατά σειρά, θα πραγματοποιούνταν στην πόλη της Κολωνίας στη Γερμανία. Την πρόσκληση είχε απευθύνει προσωπικά ο τότε δήμαρχος της πόλης, Konrad Adenauer. Η Γερμανική Εσπεραντική Ένωση και η τοπική οργανωτική επιτροπή ξεκίνησαν με ενθουσιασμό την προετοιμασία, ελπίζοντας σε περίπου δύο χιλιάδες συμμετέχοντες.
(Πρόσκληση στο 25ο Εσπεραντικό Συνέδριο από τον δήμαρχο της Κολωνίας Κόνραντ Αντενάουερ)
Όμως, τον Ιανουάριο του 1933, ο Adolf Hitler έγινε καγκελάριος και οι ναζί κατέλαβαν την εξουσία. Οι Γερμανοί εσπεραντιστές γνώριζαν ήδη ότι ο Hitler είχε επιτεθεί δημόσια στην Εσπεράντο στο Mein Kampf, παρουσιάζοντάς την ως «γλώσσα των Εβραίων». Ταυτόχρονα, ο ναζιστικός Τύπος άρχισε να δημοσιεύει επιθετικά άρθρα εναντίον του σχεδίου διοργάνωσης διεθνούς συνεδρίου Εσπεράντο στη Γερμανία. Η ανησυχία μεγάλωσε ακόμη περισσότερο όταν οι ναζί απομάκρυναν τον Adenauer από τη θέση του δημάρχου τον Μάρτιο του 1933.
Πολλοί εσπεραντιστές στο εξωτερικό άρχισαν να αμφιβάλλουν αν ήταν ασφαλές να ταξιδέψουν στη Γερμανία. Η διοίκηση της Universala Esperanto-Asocio συζήτησε ακόμη και το ενδεχόμενο ακύρωσης του συνεδρίου. Παρ’ όλα αυτά, οι γερμανικές αρχές διαβεβαίωναν ότι οι ξένοι επισκέπτες δεν θα αντιμετώπιζαν προβλήματα, ενώ η εσπεραντική εφημερίδα Heroldo de Esperanto, που εκδιδόταν τότε στην Κολωνία, προσπαθούσε να καθησυχάσει τους εσπεραντιστές.
Τελικά, το συνέδριο πραγματοποιήθηκε στα τέλη Ιουλίου 1933, αλλά με πολύ μικρότερη συμμετοχή: περίπου 900 συνέδρους αντί των 2000 που αρχικά αναμένονταν. Στην τελετή έναρξης μίλησε ο νέος ναζιστής δήμαρχος της Κολωνίας, περιστοιχισμένος από σημαίες με σβάστικες και φορώντας τη χαρακτηριστική καφέ στολή του κόμματος. Ενδεικτικό της στάσης του ήταν ότι απέφυγε ακόμη και να αναφέρει τη λέξη «Εσπεράντο», περιοριζόμενος να δηλώσει πως οι ξένοι επισκέπτες θα μπορούσαν πλέον να μεταφέρουν στο εξωτερικό την εικόνα μιας «τακτοποιημένης» Γερμανίας.
(φωτογραφία από την ομιλία του ναζί δημάρχου της Κολωνίας κατά την τελετή έναρξης)
Στη συνέχεια, η Γερμανική Εσπεραντική Ένωση αναγκάστηκε να τροποποιήσει το καταστατικό της. Η πολιτική ουδετερότητα αφαιρέθηκε από τις αρχές της οργάνωσης, ενώ Εβραίοι και κομμουνιστές αποκλείστηκαν από κάθε ηγετική θέση. Πολλοί Γερμανοί εσπεραντιστές διαφώνησαν με αυτές τις αποφάσεις, όμως αποδέχθηκαν τους περιορισμούς με την ελπίδα ότι έτσι θα μπορούσαν να συνεχίσουν τη δράση τους υπέρ της γλώσσας.
Ορισμένοι προσπάθησαν ακόμη και να προσαρμόσουν την Εσπεράντο στη ναζιστική ιδεολογία. Δημοσιεύθηκαν μεταφράσεις ομιλιών του Hitler στην Εσπεράντο και δημιουργήθηκε μια λεγόμενη «Νέα Γερμανική Εσπεραντική Κίνηση», με στόχο τη διάδοση της ναζιστικής προπαγάνδας στο εξωτερικό μέσω της γλώσσας. Όμως ούτε αυτή η υποταγή έσωσε το κίνημα.
Όπως αποδείχθηκε αργότερα, η γερμανική αστυνομία παρακολουθούσε στενά τους εσπεραντιστές και είχε ακόμη και κατασκόπους που γνώριζαν τη γλώσσα. Το 1936 οι αρχές απαίτησαν ουσιαστικά την αυτοδιάλυση της Γερμανικής Εσπεραντικής Ένωσης, και από τις 20 Ιουνίου εκείνης της χρονιάς κάθε οργανωμένη δράση υπέρ της Εσπεράντο στη Γερμανία κατέστη αδύνατη. Ακόμη και οι φιλοναζιστικές εσπεραντικές οργανώσεις διαλύθηκαν λίγο νωρίτερα, καθώς το καθεστώς θεωρούσε τελικά ότι κάθε διεθνής χρήση της Εσπεράντο ήταν επικίνδυνη και ανεπιθύμητη.
Η τραγική μοίρα της οικογένειας Ζάμενχοφ
Οι διώξεις δεν περιορίστηκαν στις οργανώσεις και στους ομιλητές της γλώσσας. Η ίδια η οικογένεια του δημιουργού της Εσπεράντο βρέθηκε στο στόχαστρο των ναζί. Ο L. L. Zamenhof είχε ήδη πεθάνει από το 1917, όμως και τα τρία παιδιά του (ο Adam, η Zofia και η Lidja) δολοφονήθηκαν κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος.
Adam Zamenhof (1888–1940)
Ο Adam Zamenhof ήταν διακεκριμένος οφθαλμίατρος και ζούσε στη Βαρσοβία. Αν και δεν είχε τόσο έντονη δημόσια δράση στο εσπεραντικό κίνημα όσο η αδελφή του Lidja, παρέμενε στενά συνδεδεμένος με την εσπεραντική κοινότητα και την ανθρωπιστική κληρονομιά του πατέρα του.
Μετά τη γερμανική εισβολή στην Πολωνία το 1939 συνελήφθη από τους ναζί κατά τη διάρκεια επιχειρήσεων εναντίον της πολωνικής διανόησης και της εβραϊκής κοινότητας. Φυλακίστηκε στη διαβόητη φυλακή Pawiak της Βαρσοβίας και εκτελέστηκε το 1940 στο Palmiry, τόπο μαζικών εκτελέσεων κοντά στη Βαρσοβία. (en.wikipedia.org)
Zofia Zamenhof (1889–1942)
Η Zofia Zamenhof ήταν γιατρός (παιδίατρος) και, όπως και η Lidja, συμμετείχε ενεργά στην εσπεραντική κίνηση. Ήταν γνωστή για τον ήπιο χαρακτήρα της και την αφοσίωσή της στις ανθρωπιστικές ιδέες της οικογένειας.
Κατά τη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής παρέμεινε στη Βαρσοβία μαζί με την οικογένειά της. Το 1942 μεταφέρθηκε από το Γκέτο της Βαρσοβίας στο στρατόπεδο εξόντωσης της Τρεμπλίνκα, όπου δολοφονήθηκε. (en.wikipedia.org)
Lidja Zamenhof (1904–1942)
Ιδιαίτερα συγκινητική είναι η ιστορία της μικρότερης κόρης της οικογένειας, Lidja Zamenhof. Η Lidja υπήρξε δραστήρια εσπεραντίστρια, μεταφράστρια και δασκάλα της γλώσσας. Στα τέλη του 1937 ταξίδεψε στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου δίδασκε Εσπεράντο και δραστηριοποιούνταν σε διεθνιστικούς και ανθρωπιστικούς κύκλους. Παρ’ ότι είχε τη δυνατότητα να παραμείνει στην Αμερική, επέλεξε να επιστρέψει στην Πολωνία το 1938, θέλοντας να μείνει κοντά στην οικογένεια και τους φίλους της.
Η Lidja, μετά τη ναζιστική κατοχή της Πολωνίας, συνελήφθη ως Εβραία και το 1942 δολοφονήθηκε στο στρατόπεδο εξόντωσης της Τρεμπλίνκα.
Μια οικογένεια-σύμβολο
Η εξόντωση και των τριών παιδιών του Ζάμενχοφ έχει αποκτήσει ιδιαίτερο συμβολισμό στην ιστορία της Εσπεράντο. Η οικογένεια που αφιέρωσε τη ζωή της στην ιδέα της επικοινωνίας, της ισότητας και της ειρηνικής συνύπαρξης των λαών βρέθηκε τελικά στο στόχαστρο ενός καθεστώτος που βασίστηκε ακριβώς στο αντίθετο: στον ρατσισμό, τον εθνικισμό και το μίσος απέναντι στη διαφορετικότητα.
Πηγή
Το κείμενο και οι φωτογραφίες που αφορούν τους ναζί βασίζονται κυρίως στο άρθρο του Ulrich Lins «La nazioj kaj Esperanto», δημοσιευμένο στο UEA Facila. Το κείμενο και οι φωτογραφίες για τα παιδιά του Ζάμενχοφ βασίζονται σε ιστορικές πληροφορίες από την Wikipedia.
Αξιοσημείωτο είναι ότι ενώ ο Αδάμ Ζάμενχοφ πράγματι συνελήθη και τουφεκίστηκε στους πρώτους ήδη μήνες της Κατοχής, προτού αρχίσει ο γενικευμένος διωγμός των Εβραίων, η γυναίκα του Βάντα και ο γιος του Λουδοβίκος, έφηβος τότε, κατάφεραν να κρυφτούν και να επιζήσουν. Η Βάντα σκοτώθηκε σε τροχαίο το 1954, ο δε Λουδοβίκος, που διατήρησε και το ψευδώνυμο με το οποίο κρυβόταν στην Κατοχή, μετανάστευσε αργότερα στη Γαλλία, όπου σταδιοδρόμησε ως πολιτικός μηχανικός με το όνομα Louis-Christophe Zaleski-Zamenhof και πέθανε σε βαθιά γεράματα το 2019. Από το πανηγυρικό συνέδριο του 1987 για τα εκατόχρονα της Εσπεράντο και μετά επανεμφανίστηκε στο εσπεραντικό κίνημα, συνήθως ως επίτιμος προσκεκλημένος («la nepo»). Είχε και δύο κόρες, δισεγγονές επομένως του ιδρυτή της Εσπεράντο, που ζούν στη Γαλλία.