Στο άρθρο αυτό προσπάθησα να συγκεντρώσω γνωστές ρήσεις διάσημων προσωπικοτήτων σχετικά με την Εσπεράντο. Ορισμένες από αυτές είναι τεκμηριωμένες μέσω πρωτογενών ή αξιόπιστων δευτερογενών πηγών, ενώ άλλες παραμένουν αποδιδόμενες ή αμφισβητούμενες. Οι περισσότερες εκφράζουν θετική στάση απέναντι στη γλώσσα και αναγνωρίζουν την ύπαρξη του γλωσσικού προβλήματος, καθώς και την ανάγκη υπέρβασής του μέσω μιας ουδέτερης διεθνούς γλώσσας. Κάποιοι από τους δημιουργούς αυτούς έμαθαν ή χρησιμοποίησαν την Εσπεράντο, ενώ άλλοι απλώς αναφέρθηκαν ευνοϊκά στην ιδέα της.
Οι ρήσεις συγκεντρώθηκαν από διάφορες πηγές που θεωρούνται γενικά αξιόπιστες. Η βασική αφορμή για τη δημιουργία του άρθρου ήταν το βιβλίο του Σπύρου Σαραφιάν Η Διεθνής Γλώσσα Εσπεράντο, στο οπισθόφυλλο του οποίου παρατίθενται αρκετές από αυτές τις δηλώσεις. Συμπληρωματικά χρησιμοποιήθηκαν εγκυκλοπαιδικές και ιστορικές πηγές, όπως η Βικιπαίδεια και άλλοι έγκυροι ιστότοποι, με στόχο τη διασταύρωση και, όπου ήταν δυνατόν, την τεκμηρίωση των σχετικών αναφορών.
Βιβλίο Σαραφιάν
Στο οπισθόφυλλο του βιβλίου του Σπύρου Σαραφιάν Η Διεθνής Γλώσσα Εσπεράντο παρατίθενται ρήσεις διαφόρων σημαντικών προσωπικοτήτων του 20ού αιώνα σχετικά με τη γλώσσα Εσπεράντο. Δεν παρέχεται, ωστόσο, συγκεκριμένη τεκμηρίωση ή παραπομπή για την προέλευση αυτών των αποσπασμάτων.
Κατά τη γνώμη μου, θεωρούνται αρκετά αξιόπιστες οι ρήσεις που αποδίδονται στους Gandhi, Tolstoj, Romain Rolland, Rudolf Diesel, Tito και Olof Palme, καθώς είναι γνωστή η θετική τους στάση απέναντι στην ιδέα μιας διεθνούς βοηθητικής γλώσσας ή υπάρχουν σχετικές ιστορικές αναφορές.
Αντίθετα, οι ρήσεις που αποδίδονται στους Einstein (ενδεχομένως πρόκειται για τον εσπεραντιστή Leopold Einstein και όχι τον Albert Einstein), James Joyce, Willy Brandt και Robert F. Kennedy χρειάζονται περαιτέρω έρευνα και επιβεβαίωση μέσω πρωτογενών πηγών.
Ορίστε η εικόνα του οπισθόφυλλου, ακολουθούμενη από τις ρήσεις που καταγράφονται:
Mohandas Karamcand Gandhi
«…Είμαι υπέρ ενός ομοιόμορφου ημερολογίου για όλο τον κόσμο, όπως είμαι υπέρ ενός όμοιου νομίσματος για όλες τις χώρες και υπέρ μιας διεθνούς Βοηθητικής Γλώσσας, όπως η Εσπεράντο, για όλους τους λαούς…»
Albert Einstein
«…Για την παγκόσμια επικοινωνία, η αλληλοκατανόηση μέσω της Διεθνούς Γλώσσας Εσπεράντο δεν είναι μόνο ανάγκη αλλά αυτονόητη υπόθεση. Η Εσπεράντο είναι η καλύτερη λύση στην ιδέα της διεθνούς Γλώσσας…»
Lev Tolstoj
«...Ανεπιφύλακτα υποστηρίζω την διάδοση της διεθνούς Γλώσσας Εσπεράντο. Η Εσπεράντο είναι τόσο εύκολη στην εκμάθησή της, που όταν πήρα μια Γραμματική, ένα Λεξικό και μερικά άρθρα γραμμένα σ’ αυτή, κατάφερα μετά δύο μόνο ώρες αν όχι να γράφω, τουλάχιστον να διαβάζω με ευχέρεια…»
Romain Rolland
«…Είναι ανάγκη να διδαχθεί η Εσπεράντο σε όλα τα σχολεία της Ευρώπης. Χωρίς αυτό παγκόσμια ειρήνη, σταθερή και διαρκής, δεν θα υπάρξει…»
James Joyce
«…Η φυματίωση, η τρέλα, ο πόλεμος και η ζητιανιά πρέπει να πάψουν από σήμερα. Γενική αμνηστία, ξέφρενο καρναβάλι κάθε βδομάδα, βραβεία για όλους και Εσπεράντο, να τι θα εξασφαλίσει την παγκόσμια συναδέλφωση…»
Rudolf Diesel
«…Αυτή εδώ τη Γλώσσα την εκτιμώ και από τη σκοπιά του μηχανικού, που στόχο του έχει την εξοικονόμηση ενέργειας. Σκοπός της Εσπεράντο είναι να εξοικονομηθεί χρόνος, ενέργεια, εργασία και χρήμα και ακόμα να επιταχυνθούν και να απλοποιηθούν οι διεθνείς σχέσεις…»
Josip Broz Tito
«…Την Εσπεράντο πρέπει να τη μάθουν οι διανοούμενοι και όλοι όσοι έχουν επαφές με το εξωτερικό. Για τους εργαζόμενους του κόσμου μας η Εσπεράντο έχει ιδιαίτερη σημασία. Σ’ αυτή αντικαθρεφτίζονται οι επιθυμίες των εργαζομένων μαζών για επικοινωνία με τον έξω κόσμο…»
Willy Brandt
«…Οι γλωσσικές διαφορές είναι ένα από τα πιο σοβαρά εμπόδια στην εδραίωση της φιλίας και συνεννόησης μεταξύ των λαών. Η διεθνής Γλώσσα Εσπεράντο, από καιρό και με επιτυχία προσπαθεί να απομακρύνει αυτό το εμπόδιο. Οι επιτυχίες της Εσπεράντο έχουν αναγνωρισθεί από την UNESCO. Τα Ηνωμένα Έθνη πρέπει να επιμείνουν ώστε να συνεχισθεί το έργο που άρχισε ο Δρ. Ζάμενχωφ…»
Robert F. Kennedy
«…Μια ουδέτερη Γλώσσα θα μπορούσε να χρησιμεύσει ως όργανο επικοινωνίας μεταξύ των Εθνών του κόσμου. Η Εσπεράντο είναι από παλιά ένας από τους βασικότερους διεκδικητές του ρόλου αυτού…»
Olof Palme
«…Νομίζω ότι η Εσπεραντική Κίνηση έθεσε ένα μέρος από τα θεμέλια του διεθνούς ενδιαφέροντος που σήμερα απασχολεί την εργατική τάξη. Γι’ αυτό είναι εντελώς φανερό ότι η Εσπεράντο θα έχει στο μέλλον ένα σοβαρό καθήκον στην επίτευξη της παγκόσμιας συνεννόησης και συνεργασίας…»
Ρήσεις με αρκετά ασφαλή τεκμηρίωση
L. L. Zamenhof
«La interna ideo de Esperanto estas: sur neŭtrala lingva fundamento forigi la murojn inter la gentoj.»
(Η εσωτερική ιδέα της Εσπεράντο είναι: πάνω σε ένα ουδέτερο γλωσσικό θεμέλιο να καταργηθούν τα τείχη μεταξύ των λαών.)
Lev Tolstoj
Ο Ρώσος συγγραφέας Λέων Τολστόι υπήρξε μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες που εξέφρασαν θετική στάση απέναντι στην Εσπεράντο κατά τις πρώτες δεκαετίες της διάδοσής της. Ο ίδιος φαίνεται να εντυπωσιάστηκε ιδιαίτερα από την απλότητα και τη λογική δομή της γλώσσας, ενώ υπάρχουν καταγεγραμμένες επιστολές και δηλώσεις του υπέρ της χρήσης μιας διεθνούς βοηθητικής γλώσσας.
Συχνά του αποδίδεται η φράση:
«Το κλειδί για μια κοινή γλώσσα, χαμένο στον Πύργο της Βαβέλ, μπορεί να βρεθεί μόνο στη χρήση της Εσπεράντο.»
Ωστόσο, η ακριβής πρωτογενής πηγή της συγκεκριμένης διατύπωσης δεν είναι πάντοτε σαφής και πιθανόν πρόκειται για ελεύθερη απόδοση ή σύνοψη των απόψεών του σχετικά με την Εσπεράντο και τη διεθνή επικοινωνία.
Jules Verne
Ο Ιούλιος Βερν (1828-1905) ήταν πρωτοπόρος Γάλλος μυθιστοριογράφος, συχνά αποκαλούμενος «πατέρας της επιστημονικής φαντασίας», γνωστός για τα ευφάνταστα περιπετειώδη μυθιστορήματά του όπως το «Είκοσι χιλιάδες λεύγες κάτω από τη θάλασσα».
Στον Βερν αποδίδεται η ρήση:
«La clé d’une langue commune, perdue depuis tant de siècles, les hommes peuvent-ils la refaire de telle sorte que tous les peuples puissent se comprendre?»
(Το κλειδί μιας κοινής γλώσσας, χαμένο εδώ και τόσους αιώνες — μπορούν άραγε οι άνθρωποι να το ξαναδημιουργήσουν ώστε όλοι οι λαοί να καταλαβαίνουν ο ένας τον άλλον;)
O Ιούλιος Βερν ενσωμάτωσε την Εσπεράντο στο τελευταίο, ημιτελές έργο του, «Η Αποστολή Μπαρσάκ», και φαίνεται να πίστευε ότι «η χρήση της Εσπεράντο θα μπορούσε να έχει μία από τις πιο ευτυχείς συνέπειες όσον αφορά τις επιπτώσεις της στις διεθνείς σχέσεις και την εδραίωση της ειρήνης».
Antoni Grabowski
Ο Αντόνι Γκραμπόφσκι (1857–1921) ήταν Πολωνός χημικός μηχανικός και ακτιβιστής του πρώιμου κινήματος της Εσπεράντο. Οι μεταφράσεις του άσκησαν σημαντική επίδραση στην ανάπτυξη της Εσπεράντο σε γλώσσα λογοτεχνίας.
Ο Γκραμπόφσκι είχε πει:
«Esperanto estas ne nur lingvo, sed ankaŭ ideo.»
(Η Εσπεράντο δεν είναι μόνο γλώσσα, αλλά και ιδέα.)
Umberto Eco
Ο Ουμπέρτο Έκο (1932–2016) ήταν Ιταλός σημειολόγος, δοκιμιογράφος, φιλόσοφος, κριτικός λογοτεχνίας και μυθιστοριογράφος.
Στον Έκο αποδίδεται το παρακάτω:
«Esperanto estas la plej sukcesa planlingvo en la historio.»
(Η Εσπεράντο είναι η πιο επιτυχημένη σχεδιασμένη γλώσσα στην ιστορία.)
— Ο Eco πράγματι είχε αναφερθεί θετικά στην Εσπεράντο σε γλωσσολογικά έργα και συνεντεύξεις.
J. R. R. Tolkien
Ο Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν (1892–1973) ήταν Άγγλος φιλόλογος, συγγραφέας, ποιητής και πανεπιστημιακός, γνωστός κυρίως για τα έργα φανταστικής λογοτεχνίας Χόμπιτ και Ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών. Παράλληλα με τη λογοτεχνική του δραστηριότητα, ασχολήθηκε βαθιά με τη γλωσσολογία και δημιούργησε δικές του φανταστικές γλώσσες στο πλαίσιο του μυθολογικού κόσμου της Μέσης Γης.
Ο Τόλκιν είχε εκφράσει ενδιαφέρον για την Εσπεράντο και θεωρούσε ότι, σε σύγκριση με άλλες κατασκευασμένες γλώσσες, είχε επιτύχει τη μεγαλύτερη πρακτική διάδοση και αποδοχή. Σε επιστολές και σχόλιά του αναγνώριζε ότι το βασικό της πλεονέκτημα ήταν ακριβώς η πραγματική χρήση της από μια διεθνή κοινότητα ομιλητών.
Συχνά παρατίθεται επίσης η εξής χαρακτηριστική φράση του:
«Volapük, Esperanto, Ido, Novial etc., are dead, far deader than ancient unused languages, because their authors never invented any Esperanto legends.»
(Το Βολαπούκ, η Εσπεράντο, το Ίντο, το Νοβιάλ κτλ. είναι νεκρά… επειδή οι δημιουργοί τους δεν επινόησαν μύθους.)
Η φράση αυτή προέρχεται από επιστολή του και δεν πρέπει να εκληφθεί απλώς ως απόρριψη της Εσπεράντο. Ο Τόλκιν πίστευε ότι μια γλώσσα αποκτά βαθύτερη ζωή όταν συνοδεύεται από πολιτισμό, ιστορία, μυθολογία και λογοτεχνική παράδοση. Από αυτή την άποψη, η παρατήρησή του λειτουργεί περισσότερο ως φιλολογικός στοχασμός παρά ως αρνητική κριτική.
Ίσως, πράγματι, κάποτε να δημιουργηθούν περισσότεροι μύθοι, λογοτεχνικά σύμπαντα και πολιτισμικές αφηγήσεις και στην Εσπεράντο. Άλλωστε, μια ζωντανή γλώσσα δεν διαμορφώνεται μόνο από τη γραμματική της, αλλά και από τις ιστορίες που οι άνθρωποι επιλέγουν να αφηγηθούν μέσα από αυτήν.
Προσωπικότητες που συνδέονται με την Εσπεράντο
Nikola Tesla
Ο Νίκολα Τέσλα (1856–1943) ήταν Σερβοαμερικανός μηχανικός, φουτουριστής και εφευρέτης. Είναι γνωστός για τη συμβολή του στο σχεδιασμό του σύγχρονου συστήματος παροχής ηλεκτρικής ενέργειας εναλλασσόμενου ρεύματος (AC).
Στον Τέσλα αποδίδεται:
«As I see it, the adoption of an artificial language, Esperanto, would be one of the greatest steps toward unifying the different elements of humanity.»
(Κατά τη γνώμη μου, η υιοθέτηση μιας τεχνητής γλώσσας, της Εσπεράντο, θα ήταν ένα από τα μεγαλύτερα βήματα προς την ενοποίηση των διαφορετικών στοιχείων της ανθρωπότητας.)
— Πολύ διαδεδομένη, αλλά δύσκολα εντοπίζεται πρωτογενής πηγή.
Pope Pius XII
Ο Πάπας Πίος ΙΒ΄ (1876–1958), επικεφαλής της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας από το 1939 έως το 1958, έζησε την περίοδο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και των πρώτων μεταπολεμικών χρόνων, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στην ανάγκη ειρήνης και συνεργασίας μεταξύ των λαών.
Κατά καιρούς του αποδίδονται θετικές αναφορές σχετικά με την Εσπεράντο και τον ρόλο μιας ουδέτερης διεθνούς γλώσσας ως μέσου συνεννόησης. Συχνά αναφέρεται ότι είχε προβλέψει για την Εσπεράντο μια θέση στο μέλλον του πολιτισμού ως: «εργαλείο για την ειρήνη και την ενότητα μεταξύ των λαών».
Ωστόσο, η ακριβής πρωτογενής πηγή της συγκεκριμένης διατύπωσης δεν είναι πάντοτε εύκολο να εντοπιστεί και η φράση εμφανίζεται κυρίως σε δευτερογενείς εσπεραντικές αναφορές. Παρ’ όλα αυτά, είναι γνωστό ότι το Βατικανό διατήρησε διαχρονικά ενδιαφέρον για την Εσπεράντο, η οποία χρησιμοποιήθηκε σε καθολικές εκδόσεις, ραδιοφωνικές εκπομπές και αργότερα ακόμη και σε παπικές ευχές και λειτουργικά κείμενα.
Pope John XXIII
Ο Πάπας Ιωάννης ΚΓ΄ (1881–1963), επικεφαλής της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας από το 1958 έως το 1963, θεωρείται μία από τις σημαντικότερες μορφές της σύγχρονης ιστορίας του Βατικανού. Έγινε ιδιαίτερα γνωστός για τη σύγκληση της Β΄ Συνόδου του Βατικανού και για το άνοιγμα της Εκκλησίας προς τον διάλογο και τη διεθνή συνεργασία.
Κατά καιρούς του αποδίδεται η αναφορά στην Εσπεράντο ως: «η τρέχουσα παγκόσμια γλώσσα».
Pope John Paul II
Ο Πάπας Ιωάννης Παύλος Β΄(Κάρολ Γιόζεφ Βοϊτίλα, 1920-2005) ήταν επικεφαλής της Καθολικής Εκκλησίας και ηγεμόνας της Πόλης του Βατικανού (1978-2005). Ήταν ο πρώτος μη Ιταλός Πάπας από τον 16ο αιώνα, καθώς και ο τρίτος μακροβιότερος Πάπας στην ιστορία.
Ο Πάπας Ιωάννης Παύλος Β φέρεται να έχει πει:
«Esperanto has the potential to unite people spiritually.»
(Η Εσπεράντο έχει τη δυνατότητα να ενώσει τους ανθρώπους πνευματικά.)
— Ο Ιωάννης Παύλος Β΄ πράγματι χρησιμοποιούσε περιστασιακά Εσπεράντο σε πασχαλινά μηνύματα, αλλά η συγκεκριμένη διατύπωση κυκλοφορεί χωρίς σαφή πηγή.
George Orwell
Ο Έρικ Άρθουρ Μπλερ (1903–1950), γνωστός με το λογοτεχνικό ψευδώνυμο Τζορτζ Όργουελ, ήταν Άγγλος μυθιστοριογράφος, δοκιμιογράφος, δημοσιογράφος και κριτικός. Θεωρείται μία από τις σημαντικότερες λογοτεχνικές και πολιτικές φωνές του 20ού αιώνα.
Το έργο του χαρακτηρίζεται από λιτή και διαυγή πρόζα, έντονη κοινωνική κριτική και σταθερή αντίθεση σε κάθε μορφή ολοκληρωτισμού, είτε φασιστικού είτε σταλινικού. Παράλληλα, υπερασπίστηκε τον δημοκρατικό σοσιαλισμό και την ελευθερία της σκέψης και της έκφρασης.
Έγινε παγκοσμίως γνωστός κυρίως μέσα από τα έργα Η Φάρμα των Ζώων (Animal Farm) και 1984, τα οποία επηρέασαν βαθιά τη σύγχρονη πολιτική και πολιτισμική σκέψη.
Κατά καιρούς έχουν αποδοθεί στον Όργουελ σχόλια σχετικά με την Εσπεράντο και τις διεθνείς γλώσσες. Ωστόσο, πολλές από αυτές τις αναφορές είναι αποσπασματικές ή βασίζονται σε δευτερογενείς πηγές και χρειάζονται προσεκτική τεκμηρίωση πριν θεωρηθούν αυθεντικές δηλώσεις του συγγραφέα.
Bertha von Suttner
Η Μπέρθα φον Ζούτνερ (1843–1914) ήταν Αυστριακή συγγραφέας και ειρηνίστρια, μία από τις σημαντικότερες μορφές του ευρωπαϊκού φιλειρηνικού κινήματος των αρχών του 20ού αιώνα. Έγινε γνωστή κυρίως μέσα από το αντιπολεμικό μυθιστόρημά της Κάτω τα όπλα! (Die Waffen nieder!), το οποίο άσκησε μεγάλη επιρροή στη δημόσια συζήτηση για την ειρήνη στην Ευρώπη.
Το 1905 τιμήθηκε με το Βραβείο Νόμπελ Ειρήνης, becoming η πρώτη γυναίκα που έλαβε το συγκεκριμένο βραβείο και η πρώτη Αυστριακή νομπελίστρια. Υπήρξε επίσης η δεύτερη γυναίκα συνολικά που τιμήθηκε με βραβείο Νόμπελ, μετά τη Μαρί Κιουρί το 1903.
Η φον Ζούτνερ έδειξε ενδιαφέρον για την ιδέα μιας διεθνούς βοηθητικής γλώσσας ως μέσου συνεννόησης μεταξύ των λαών και συχνά συνδέεται με την πρώιμη υποστήριξη της Εσπεράντο στο πλαίσιο του διεθνιστικού και ειρηνιστικού κινήματος της εποχής.
Αποδίδεται σε αυτή η φράση:
«Esperanto is one of the greatest instruments for the progress of civilization.»
(Η Εσπεράντο είναι ένα από τα σπουδαιότερα εργαλεία για την πρόοδο του πολιτισμού.)
Rabindranath Tagore
Ο Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ (1861–1941) ήταν πολυμαθής Βεγγάλης — ποιητής, θεατρικός συγγραφέας, συνθέτης, φιλόσοφος και ζωγράφος — ο οποίος αναμόρφωσε τη βεγγαλική λογοτεχνία και μουσική. Υπήρξε ο πρώτος μη Ευρωπαίος που τιμήθηκε με το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας, το 1913. Γνωστός και ως «Γκουρουντέβ», έγραψε τους εθνικούς ύμνους της Ινδίας και του Μπαγκλαντές και ίδρυσε το Πανεπιστήμιο Βίσβα-Μπαράτι.
Του αποδίδονται κατά καιρούς θετικές δηλώσεις υπέρ της ιδέας μιας διεθνούς γλώσσας και της Εσπεράντο ειδικότερα. Ωστόσο, πολλές από αυτές τις ρήσεις κυκλοφορούν χωρίς σαφή πρωτογενή τεκμηρίωση και χρειάζονται προσεκτική επιβεβαίωση πριν χρησιμοποιηθούν ως αυθεντικά αποσπάσματα.
Jawaharlal Nehru
Ο Τζαβαχαρλάλ Νεχρού (14 Νοεμβρίου 1889 – 27 Μαΐου 1964) ήταν Ινδός αντιαποικιακός ηγέτης, πολιτικός και διανοούμενος, ο οποίος διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην πορεία της Ινδίας προς την ανεξαρτησία και στη διαμόρφωση του σύγχρονου ινδικού κράτους. Υπήρξε στενός συνεργάτης του Μαχάτμα Γκάντι και ηγετική μορφή του Ινδικού Εθνικού Κογκρέσου.
Μετά την ανεξαρτησία της Ινδίας, το 1947, έγινε ο πρώτος πρωθυπουργός της χώρας, θέση την οποία διατήρησε έως τον θάνατό του το 1964. Ο Νεχρού συνδύαζε στοιχεία κοσμικού ουμανισμού, σοσιαλδημοκρατίας και διεθνισμού, υποστηρίζοντας την επιστημονική πρόοδο, την εκπαίδευση και τη συνεργασία μεταξύ των λαών.
Κατά καιρούς του έχουν αποδοθεί θετικές απόψεις σχετικά με την ιδέα μιας ουδέτερης διεθνούς γλώσσας και την Εσπεράντο. Ωστόσο, πολλές από αυτές τις αναφορές προέρχονται από δευτερογενείς εσπεραντικές πηγές και δεν συνοδεύονται πάντοτε από σαφή πρωτογενή τεκμηρίωση.
Adolf Hitler
Ο Αδόλφος Χίτλερ (1889–1945), ηγέτης της ναζιστικής Γερμανίας και κύριος εκφραστής της εθνικοσοσιαλιστικής ιδεολογίας, αντιμετώπιζε με ιδιαίτερη καχυποψία κάθε διεθνιστική ιδέα ή κίνημα που θεωρούσε απειλή για τον ακραίο εθνικισμό και τη φυλετική θεωρία του ναζισμού.
Στο έργο του Ο Αγών μου (Mein Kampf), ο Χίτλερ αναφέρθηκε αρνητικά στην ιδέα μιας διεθνούς γλώσσας, παρουσιάζοντας την Εσπεράντο ως πιθανό εργαλείο διεθνούς επιρροής και συνδέοντάς την με αντισημιτικές θεωρίες περί «εβραϊκής συνωμοσίας». Η στάση αυτή εντάχθηκε στο γενικότερο πλαίσιο της ναζιστικής εχθρότητας απέναντι σε διεθνιστικά κινήματα, ειρηνιστικές οργανώσεις και ανεξάρτητα δίκτυα επικοινωνίας μεταξύ λαών.
Κατά την περίοδο του Γ΄ Ράιχ, πολλοί Εσπεραντιστές υπέστησαν διώξεις, ιδιαίτερα στη Γερμανία και στις κατεχόμενες χώρες. Εσπεραντικές οργανώσεις διαλύθηκαν, βιβλία απαγορεύτηκαν και αρκετοί ομιλητές της γλώσσας συνελήφθησαν ή εκτελέστηκαν, είτε λόγω της σύνδεσης της Εσπεράντο με διεθνιστικές ιδέες είτε λόγω της εβραϊκής καταγωγής του δημιουργού της, Λ. Λ. Ζάμενχοφ.
Η εχθρότητα του ναζιστικού καθεστώτος απέναντι στην Εσπεράντο αποτελεί συχνά ιστορικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο αυταρχικά καθεστώτα αντιμετωπίζουν μορφές διεθνούς και ανεξάρτητης επικοινωνίας μεταξύ των ανθρώπων.
Πηγές
Βιβλίο Σπύρου Σαραφιάν “Η Διεθνής Γλώσσα Εσπεράντο”, Αθήνα,
Wikipedia: Espeanto (https://en.wikipedia.org/wiki/Esperanto)