«Απλή, ευέλικτη, εύηχη, πραγματικά διεθνής στα στοιχεία της, η γλώσσα Εσπεράντο παρουσιάζει στον πολιτισμένο κόσμο τη μόνη αληθινή λύση για μια διεθνή γλώσσα· διότι, ενώ είναι πολύ εύκολη για ανθρώπους με μικρή μόρφωση, η Εσπεράντο γίνεται κατανοητή χωρίς δυσκολία από τους καλά μορφωμένους ανθρώπους. Χίλια γεγονότα μαρτυρούν την πρακτική αξία της εν λόγω γλώσσας.»
Νίκος Δραγώνας, διευθυντής του Tamtamo
Οι παραπάνω φράσεις περιέχονται συνήθως στα εξώφυλλα ή στο πρώτο φύλλο των εκδόσεων Tamtama Eldonejo.
Tamtama Eldonejo
Ο εκδοτικός οίκος Tamtama Eldonejo αποτέλεσε πιθανότατα έναν από τους σημαντικότερους πυρήνες εσπεραντικών εκδόσεων στη Βόρεια Ελλάδα κατά τις δεκαετίες του 1960, 1970 και 1980.
Ο εκδοτικός οίκος φαίνεται ότι λειτουργούσε ήδη από το 1963 στη Θεσσαλονίκη. Σε εκδόσεις της εποχής εμφανίζεται ως Tamtama Eldonejo, ενώ παράλληλα γίνονται αναφορές σε ετήσια συνδρομή για το περιοδικό Tamtamo, γεγονός που δείχνει οργανωμένη και τακτική εκδοτική δραστηριότητα.
Οι πρώτες γνωστές εκδόσεις (1963) αναφέρουν ως διεύθυνση την ταχυδρομική θυρίδα:
TAMTAMO, B.P. 131, Tesaloniko, Greklando
ενώ στο Tamtamo 1980 εμφανίζεται:
TAMTAMO – P.K. 713, Tesaloniko, Greklando
Οι συντομογραφίες B.P. (Boîte Postale) και P.K. (Poŝta Kesto) αντιστοιχούν σε ταχυδρομική θυρίδα. Η αλλαγή αυτή πιθανόν υποδηλώνει μεταφορά της έδρας ή μια νέα οργανωτική φάση της έκδοσης.
Το στοιχείο αυτό, σε συνδυασμό με το νέο εικαστικό ύφος που εμφανίζεται μετά το 1974, ενισχύει την υπόθεση ότι η Tamtama Eldonejo γνώρισε περίοδο αναδιοργάνωσης ή επανεκκίνησης κατά τη μεταπολιτευτική περίοδο.
Σε ορισμένες εκδόσεις εμφανίζεται επίσης η ένδειξη:
“Bankkonto ĉe LEONTETHNIKI 213”
δηλαδή τραπεζικός λογαριασμός για την αποστολή χρημάτων και συνδρομών. Η αναφορά αυτή πιθανότατα σχετίζεται με υποκατάστημα της Εθνικής Τράπεζας στην περιοχή της οδού Λέοντος Σοφού στη Θεσσαλονίκη.
Η ύπαρξη τραπεζικού λογαριασμού για την αποδοχή συνδρομών και εμβασμάτων από το εξωτερικό δείχνει ότι η Tamtama Eldonejo δεν απευθυνόταν μόνο σε τοπικό κοινό, αλλά επιδίωκε ενεργά την διεθνή παρουσία και επικοινωνία με την παγκόσμια εσπεραντική κοινότητα.
Η εξωστρέφεια αυτή επιβεβαιώνεται τόσο από την παρουσία των εκδόσεων σε καταλόγους της Universala Esperanto-Asocio όσο και από τον εντοπισμό αντιτύπων τους σε βιβλιοθήκες και συλλογές εκτός Ελλάδας.
Φαίνεται ότι ο εκδοτικός οίκος — πιθανότατα περισσότερο ένα μικρό βιβλιοπωλείο ή εκδοτικό στέκι — βρισκόταν στην αρχή της οδού Εγνατίας, κοντά στην πλατεία Δημοκρατίας (Βαρδάρι) στη Θεσσαλονίκη και φαίνεται επίσης να συνδέεται στενά με τη δράση του Νίκου Δραγώνα.
Ο Νίκος Δραγώνας υπήρξε ιδιαίτερη μορφή της εσπεραντικής κίνησης στη Θεσσαλονίκη και γενικότερα στην Ελλάδα. Σύμφωνα με μαρτυρίες παλαιών εσπεραντιστών, ήταν άνθρωπος με έντονες φιλοσοφικές και θεολογικές αναζητήσεις, ίσως και έναν ελαφρώς μυστικιστικό προσανατολισμό, βαθιά συνδεδεμένο όμως με την ιδέα της παγκόσμιας συμφιλίωσης.
Ασχολήθηκε με μεταφράσεις και εκδόσεις στην Εσπεράντο. Μέσω της Tamtama Eldonejo επιδίωξε να καταστήσει τη Θεσσαλονίκη ένα μικρό αλλά δραστήριο εκδοτικό κέντρο για τη γλώσσα.
Σήμερα, η Tamtama Eldonejo δεν λειτουργεί πλέον ως φυσικό κατάστημα ή ενεργή επιχείρηση.
Βιβλία της Tamtama Eldonejo.
Unua Lernolibro de Esperanto
Μετά από έρευνα σε παλαιοβιβλιοπωλεία της Ελλάδας, εντοπίστηκε το βιβλίο Unua Lernolibro de Esperanto («Πρώτο Διδακτικό Βιβλίο της Εσπεράντο»), έκδοση της Tamtama Eldonejo, Tesaloniko, 1963. Το βιβλίο είναι μικρού σχήματος (τσέπης), 70 σελίδων, και αποτελεί κλασική ανατύπωση του πρώτου διδακτικού βιβλίου του L. L. Zamenhof, δημιουργού της γλώσσας Εσπεράντο.
Η έκδοση αυτή αποτελεί πολύτιμο τεκμήριο, καθώς αποδεικνύει ότι η Tamtama Eldonejo λειτουργούσε ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1960 και συμμετείχε ενεργά στη διάδοση εκπαιδευτικού υλικού για την Εσπεράντο στην Ελλάδα.
Στο πίσω μέρος του βιβλίου αναφέρει:
Έχετε ήδη πληρώσει τη συνδρομή σας για το TAMTAMO;
Αν όχι, πληρώστε την!
Η ετήσια συνδρομή είναι ένα αμερικανικό δολάριο.
Το TAMTAMO φιλοδοξεί να φέρει αρμονία ανάμεσα στις αντιφατικές ανθρώπινες τάσεις.
Υποστηρίξτε το TAMTAMO!
Οι υποστηρικτές έχουν το δικαίωμα να πωλούν για λογαριασμό τους τα αντίτυπα του TAMTAMO που λαμβάνουν.
Στείλτε τη συνδρομή ή την εθελοντική οικονομική ενίσχυσή σας στη διεύθυνση:
TAMTAMO, Τ.Θ. 131, Θεσσαλονίκη, Ελλάδα
Και στο κάτω μέρος:
Τιμή: Μισό αμερικανικό δολάριο ή ισότιμο ποσό.
Μετά το 1974
Φαίνεται ότι μετά την μεταπολίτευση του 1974, η Tamtama Eldonejo υιοθετεί νέο εικαστικό ύφος στα εξώφυλλά της. Σε τεύχη της περιόδου εμφανίζεται χαρακτηριστικό χαρακτικό με ένα πουλί που κρατά γαρύφαλλο στο ράμφος, μέσα σε δεντρόφυτο τοπίο ή πάρκο. Το χαρακτικό ακολουθεί αισθητική που θυμίζει λαϊκή χαρακτική ή ξυλογραφία της μεταπολεμικής περιόδου, με έντονο συμβολικό χαρακτήρα. Το ελεύθερο πουλί με το γαρύφαλλο φαίνεται να παραπέμπει σε ιδέες ειρήνης, αναγέννησης και επικοινωνίας, στοιχεία που συνδέονται τόσο με το πνεύμα της Εσπεράντο όσο και με το μεταπολιτευτικό κλίμα της εποχής.
Στο κάτω δεξί μέρος του εξωφύλλου αναγράφεται το έτος «1974», στοιχείο που πιθανόν υποδηλώνει είτε την έναρξη μιας νέας περιόδου της έκδοσης είτε επανεκκίνηση της δραστηριότητάς της μετά την πτώση της δικτατορίας.
Στο κάτω αριστερό μέρος εμφανίζεται επίσης ένα γεωμετρικό σύμβολο: τρίγωνο με διασταυρούμενες γραμμές («Χ»). Η σημασία του δεν είναι προς το παρόν γνωστή, αλλά πιθανόν να αποτελούσε το λογότυπο ή εκδοτικό σήμα της Tamtama Eldonejo.
Η εικονογραφία του εξωφύλλου — ιδιαίτερα το γαρύφαλλο και το ελεύθερο πουλί — φαίνεται να συνδέεται με το ιδεαλιστικό και ανθρωπιστικό πνεύμα που χαρακτήριζε το περιοδικό και τη δράση του Νίκου Δραγώνα.
Proverbaro
Από την ίδια περίοδο έχει εντοπιστεί σε διεθνές εσπεραντικό βιβλιοπωλείο το βιβλίο Proverbaro, έκδοση της Tamtama Eldonejo, Tesaloniko, 1976. Ο τίτλος σημαίνει «Συλλογή Παροιμιών» ή «Παροιμιολόγιο» και πρόκειται για έκδοση σχετική με παροιμίες και γνωμικά του Ζάμενχοφ και άλλων, στην Εσπεράντο.
Πρόκειται για βιβλίο τσέπης (17 εκ.) με 142 σελίδες. Το εξώφυλλο ακολουθεί το ίδιο χαρακτηριστικό εικαστικό ύφος της μεταπολιτευτικής περιόδου της Tamtama Eldonejo, με το γνωστό χαρακτικό του πουλιού που κρατά γαρύφαλλο, στοιχείο που φαίνεται να αποτέλεσε το βασικό σύμβολο της έκδοσης κατά τη δεκαετία του 1970.
Η ύπαρξη της έκδοσης αυτής δείχνει ότι η δραστηριότητα της Tamtama Eldonejo δεν περιοριζόταν μόνο σε βασικά διδακτικά εγχειρίδια, αλλά επεκτεινόταν και σε πιο πολιτιστικό και λογοτεχνικό υλικό, επιχειρώντας να προσφέρει στους Έλληνες και ξένους εσπεραντιστές ευρύτερο αναγνωστικό περιεχόμενο.
Περιοδική έκδοση Tamtamo
Έχει επίσης περιέλθει στην κατοχή μας ένα μικρό βιβλίο τσέπης 160 σελίδων με τον τίτλο Tamtamo 1980 (Tesaloniko, Greklando, No 91–100).
Το περιοδικό Tamtamo, το οποίο φαίνεται ότι εκδιδόταν σε τακτικά φυλλάδια/τεύχη και αργότερα βιβλιοδετούνταν σε ετήσιους τόμους, αποτελεί σήμερα πολύτιμο τεκμήριο της εσπεραντικής δραστηριότητας της εποχής.
Παράλληλα με τις εκδόσεις βιβλίων, η Tamtama Eldonejo συνδεόταν στενά με την έκδοση του φυλλαδίου ή περιοδικού Tamtamo, το οποίο περιλάμβανε κείμενα μεταφρασμένα στην Εσπεράντο. Από τα διαθέσιμα τεκμήρια φαίνεται ότι τα επιμέρους τεύχη συγκεντρώνονταν και στο τέλος κάθε περιόδου βιβλιοδετούνταν σε ενιαίο τόμο.
Το βιβλίο Tamtamo 1980 περιέχει δέκα οκτασέλιδα φυλλάδια/τεύχη, αριθμημένα ως No 91–100, γεγονός που ενισχύει την υπόθεση ότι το περιοδικό εκδιδόταν ήδη επί περίπου μία δεκαετία. Δεν είναι ακόμη γνωστό αν η έκδοση συνεχιζόταν και κατά τη διάρκεια της δικτατορίας στην Ελλάδα· αν όχι, τότε είναι πιθανό η κυκλοφορία του να είχε αρχίσει ήδη από τη δεκαετία του 1960.
Το συγκεκριμένο βιβλίο περιέχει την Πρώτη Επιστολή του Αποστόλου Παύλου προς Κορινθίους μεταφρασμένη στην Εσπεράντο, στοιχείο που δείχνει και το ενδιαφέρον του εκδότη για θρησκευτικά ή πνευματικά κείμενα.
Ο τίτλος Tamtamo δεν φαίνεται να ήταν τυχαίος. Στην Εσπεράντο παραπέμπει στον ήχο του τυμπάνου («ταμ-ταμ»), συμβολίζοντας τη διάδοση ενός μηνύματος ή ένα κάλεσμα επικοινωνίας. Το ομώνυμο περιοδικό φαίνεται ότι λειτουργούσε ως γέφυρα ανάμεσα στους Έλληνες εσπεραντιστές και τη διεθνή εσπεραντική κοινότητα, δημοσιεύοντας κείμενα που προωθούσαν την παγκόσμια επικοινωνία, την ειρήνη και την αλληλοκατανόηση.
Συμβολή και σημασία
Η Tamtama Eldonejo υπήρξε μία από τις ελάχιστες ιδιωτικές εκδοτικές πρωτοβουλίες στην Ελλάδα που κατάφεραν να εκδώσουν έργα Ελλήνων εσπεραντιστών, αλλά και κλασικά κείμενα της εσπεραντικής λογοτεχνίας. Με τον τρόπο αυτό συνέβαλε ουσιαστικά στη διατήρηση και καλλιέργεια της γλώσσας στη χώρα μας κατά το δεύτερο ήμισυ του 20ού αιώνα, κυρίως κατά τις δεκαετίες του 1960, 1970 και 1980.
Η ύπαρξη έκδοσης ήδη από το 1963, οι αναφορές σε περιοδική συνδρομή, καθώς και η αρίθμηση έως το τεύχος 100 το 1980, δείχνουν πλέον αρκετά καθαρά ότι το Tamtamo δεν αποτέλεσε μια περιθωριακή ή περιστασιακή έκδοση, αλλά μια μακρόχρονη, οργανωμένη και ιδιαίτερα επίμονη εσπεραντική εκδοτική προσπάθεια μικρής κλίμακας στη Θεσσαλονίκη.
Η ομάδα μας θα συνεχίσει την έρευνα για την ανεύρεση και άλλων βιβλίων, φυλλαδίων και περιοδικών των συγκεκριμένων εκδόσεων — ή ακόμη και άλλων άγνωστων έως σήμερα εσπεραντικών εκδοτικών πρωτοβουλιών που ενδέχεται να αποκαλυφθούν στο μέλλον. Θεωρούμε ότι η καταγραφή και διάσωση αυτού του υλικού αποτελεί μέρος της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς και της εσπεραντικής ιστορίας της Θεσσαλονίκης και της Ελλάδας γενικότερα.
Συλλεκτική αξία
Οι εκδόσεις της Tamtama Eldonejo θεωρούνται πλέον σπάνιες και συλλεκτικές. Παρά τη μικρή κλίμακα της δραστηριότητάς του, ο οίκος φαίνεται ότι απέκτησε αξιοσημείωτη διεθνή παρουσία στον χώρο της Εσπεράντο.
Εκδόσεις της Tamtama Eldonejo, όπως το “Unua Lernolibro de Esperanto” (1963) και το “Proverbaro” (1976), εντοπίζονται σήμερα σε καταλόγους σημαντικών βιβλιοθηκών του κόσμου, από τη Δημόσια Βιβλιοθήκη του Τόκιο μέχρι την Εθνική Βιβλιοθήκη της Κίνας και την Εθνική Βιβλιοθήκη της Αυστρίας.
Αντίτυπα των εκδόσεων μπορούν επίσης να εντοπιστούν σε διαδικτυακά παλαιοβιβλιοπωλεία, σε δημοπρασίες σπάνιων βιβλίων, σε εξειδικευμένες βιβλιοθήκες Εσπεράντο — όπως εκείνη του Παγκόσμιου Εσπεραντικού Συλλόγου (UEA) στο Ρότερνταμ — καθώς και περιστασιακά σε παλαιοπωλεία της Θεσσαλονίκης.
Πηγές και τεκμήρια
- Εκδόσεις της Tamtama Eldonejo από ιδιωτικές συλλογές
- Unua Lernolibro de Esperanto, Tesaloniko, 1963
- Tamtamo 1980, No 91–100
- Proverbaro, Tamtama Eldonejo, 1976
- Προφορικές μαρτυρίες παλαιών εσπεραντιστών της Θεσσαλονίκης
- Κατάλογοι διεθνών βιβλιοθηκών και παλαιοβιβλιοπωλείων
To Unua Lernolibro έπεσε, δεν ξέρω πώς, στα χέρια του δημοσιογράφου πατέρα μου, ο οποίος ήξερε πως ενδιαφερόμουν για την Εσπεράντο και μου το έδωσε, μάλλον το 1963. Θυμάμαι πως είχε στο τέλος και μερικά ανέκδοτα και λογοπαίγνια (Kiu volas akiri samovaron, tiu metu ovon inter du paralelaj speguloj), και διαφήμιζε κι ένα σύστημα γραφής με σύμβολα αποτελούμενα από μπαστουνάκια και κουκκίδες. Κάπου πρέπει να το έχω ακόμα. Το «Ĉu vi jam pagis ian abonon por TAMTAMO? Se ne, pagu ĝin! La jarabono estas unu usona dolaro.» το θυμάμαι που το έγραφε στο πίσω εξώφυλλο, τα παρακάτω όμως όχι.
Έπεσε κάποτε στα χέρια μου κι ένα τεύχος του ΤΑΜΤΑΜΟ, όπου ο Δραγώνας υπαινισσόταν ότι μάλλον τον είχε στείλει εξορία η Χούντα, και παραπονιόταν πως κανείς δεν τον είχε βοηθήσει. Πρέπει να έχω κάπου και το Proverbaro σε έκδοση ΤΑΜΤΑΜΟ. Ποτέ όμως δεν έμαθα περισσότερα γι’αυτή την ιδιότυπη προσωπικότητα.
Στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδας δεν υπάρχουν άραγε οι εκδόσεις ΤΑΜΤΑΜΟ; Ή στη Δημοτική Βιβλιοθήκη της Θεσσαλονίκης;
Δεν έχω ιδέα Άγγελε, θέλει τρέξιμο και ψάξιμο. Είναι μια δουλειά που πρέπει να γίνει με όλες τις σημαντικές βιβλιοθήκες της Ελλάδας, να δούμε τι υπάρχει.
Πρόσφατα ήρθε σε επαφή μαζί μας η Δημόσια Κεντρική Ιστορική Βιβλιοθήκη της Κέρκυρας με ερωτήματα σχετικά με το περιοδικό “Ο ΕΛΛΗΝ ΕΣΠΕΡΑΝΤΙΣΤΗΣ” του Σταματιάδη. Πιθανότατα να υπάρχουν βιβλία και περιοδικά διάσπαρτα στην Ελλάδα.
Ζητούνται εθελοντές να αφιερώσουν χρόνο σε αυτό το ζήτημα.
Τα αρχικά Β.Ρ. δεν είναι είναι Eσπεράντο, είναι γαλλικά (Boîte postale = ταχυδρομική θυρίδα) και χρησιμοποιούνται διεθνώς, διότι η γαλλική είναι η επίσημη γλώσσα της Union postale universelle.. Λέξη Βοŝta στην Εσπεράντο δεν υπάρχει. Το αντιστοιχο εσπεραντικό είναι Poŝtkesto ή συντομογραφικά pk.
Ευχαριστώ Άγγελε, το διόρθωσα.
Bρήκα στη βιβλιοθήκη μου το ΤΑΜΤΑΜΟ 1983, «Μοnata Gazeto Internacia – Jaro 25a, No 121-128», τομίδιο με 8 16σέλιδα τεύχη με ημερομηνία Μάρτιος 1983 ως Φεβρουάριος 1984. Το περιεχόμενό τους μου φαίνεται παραληρηματικό. Το πρώτο άρθρο αρχίζει με μια εξήγηση του τι είναι πολλαπλασιασμός και τι διαίρεση, αλλά συνεχίζει λέγοντας «La pozitiva unuo reala estas la Kreinto de l’Universo, kiu multiplikante ĉiajn nombrojn, realajn kaj imaginarajn, pozitivajn kaj negativajn devigas lin [?] plenumi tutan periodon tiel, ke ŝajne lasa ilintiaj, kiaj ili estis antau la multiplikado. La negativa unuo reala estas la ĉion kritikanta satano… » κλπ. Στο οπισθόφυλλο υπάρχει το γνωστό «Simpla, leksebla, belsona… », o τίτλος «ΤΑΜΤΑΜΟ — Μοnata Gazeto Internacia» και η διεύθυνση «P.K. 10713, GR 54110, TESALONIKO, Greklando», ενώ στην τελευταία σελίδα αναγράφεται στα αγγλικά η ένδειξη «Printed in Greece by E. N. Nicolaides, 9, Tsimiski Str., GR 54624 Thessaloniki».
Στο Διαδίκτυο (https://www.youtube.com/@georgee.dragonas4789) υπάρχει και κάποιος Γιώργος Δραγώνας, που αυτοπεριγράφεται ως «Οντολόγος–φιλόσοφος. ‘Ιδρυσε την «Σχολή Φιλοσοφίας του Όντος» το 1963. Σπούδασε πολιτικές επιστήμες και ανεκηρύχθη πτυχιούχος του Παντείου Πανεπιστημίου. Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1942. Γιός Καθηγητού Ιατρικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Διδάσκει και ασκεί την Φιλοσοφία έκτοτε αδιαλείπτως. Για την δράση του αυτή, τιμήθηκε με ειδική διάκριση, που του απένειμε το «Πνευματικό Κέντρο Πειραιώς». Έργα του: «Είναι και Τρόπος» (σύστημα), «Οι Δυο Αρχές»,, «Φιλοσοφία και Θρησκεία», «Η Προέλευση της Μεταφυσικής Ανάγκης»,«Το Θεολογικό ζήτημα», «Ασκητική», «Αυτογνωσία», «Η Έννοια του Πραγματικού», Η εμπειρική θέση του Μηδενός, Η γνωστική θέση του Μηδενός, Συστηματική Οντολογία, Γνωσιολογία και Ηθική, απορέουσα απ’ την ανατομία της Πρώτης Αρχής και την ανατομία της χωροχρονικής αμφίδρομης πλοκής. Ταξείδι στο βάθος του Μηδενός σε πέντε μέρη, διακριτά δοκίμια κ.α. Ποιητικές συλλογές: «Διονυσιακές Φωνές», «Λατρευτικά», «Λυρισμός και Πάθος», «Αίσθηση και Διάθεση».
Στο LinkedIn o ίδιος αναφέρει ότι μιλά και Εσπεράντο, οπότε σκέπτομαι μήπως είναι συγγενής του Δραγώνα του ΤΑΜΤΑΜΟ, αν και δεν φαίνεται να έχει σχέση με τη Θεσσαλονίκη.
Τα σχόλια δεν επιτρέπονται.