En ĉi tiu artikolo mi provis kolekti konatajn citaĵojn de famaj personoj pri Esperanto. Kelkaj el ili estas dokumentitaj per primaraj aŭ fidindaj duarangaj fontoj, dum aliaj restas atribuitaj aŭ pridubataj. La plej multaj esprimas pozitivan sintenon al la lingvo kaj rekonas la ekziston de la lingva problemo, same kiel la bezonon superi ĝin per neŭtrala internacia lingvo.
Kelkaj el tiuj personoj lernis aŭ uzis Esperanton, dum aliaj simple favore esprimis sin pri la ideo.
La citaĵoj estis kolektitaj el diversaj fontoj, kiujn oni ĝenerale konsideras fidindaj. La ĉefa instigo por verki ĉi tiun artikolon estis la libro de Spiros Sarafian La Internacia Lingvo Esperanto, sur kies malantaŭa kovrilo troviĝas pluraj el tiuj deklaroj. Aldone mi uzis enciklopediajn kaj historiajn fontojn, kiel Vikipedion kaj aliajn fidindajn retejojn, por kompari kaj, laŭeble, dokumenti la koncernajn informojn.
La libro de Sarafian
Sur la malantaŭa kovrilo de la libro de Spiros Sarafian La Internacia Lingvo Esperanto troviĝas citaĵoj de diversaj gravaj personoj de la 20-a jarcento pri Esperanto. Tamen, oni ne donas specifajn dokumentojn aŭ referencojn pri la deveno de tiuj citaĵoj.
Laŭ mia opinio, la citaĵoj atribuitaj al Gandhi, Tolstoj, Romain Rolland, Rudolf Diesel, Tito kaj Olof Palme estas sufiĉe kredindaj, ĉar ilia pozitiva sinteno al la ideo de internacia helplingvo estas konata aŭ ekzistas koncernaj historiaj referencoj.
Male, la citaĵoj atribuitaj al Einstein (eble temas pri la esperantisto Leopold Einstein kaj ne pri Albert Einstein), James Joyce, Willy Brandt kaj Robert F. Kennedy bezonas plian esploradon kaj konfirmon per primaraj fontoj.
Jen la bildo de la malantaŭa kovrilo, sekvata de la citaĵoj registritaj sur ĝi:
Mohandas Karamchand Gandhi
«…Mi estas favora al unuforma kalendaro por la tuta mondo, same kiel mi estas favora al komuna monunuo por ĉiuj landoj kaj al internacia helplingvo, kiel Esperanto, por ĉiuj popoloj…»
Albert Einstein
«…Por tutmonda komunikado, interkompreniĝo pere de la Internacia Lingvo Esperanto estas ne nur neceso, sed memkomprenebla afero. Esperanto estas la plej bona solvo por la ideo de internacia lingvo…»
Lev Tolstoj
«…Mi senrezerve subtenas la disvastigon de la internacia lingvo Esperanto. Esperanto estas tiel facile lernebla, ke kiam mi ricevis gramatikon, vortaron kaj kelkajn artikolojn verkitajn en ĝi, mi sukcesis post nur du horoj, se ne skribi, almenaŭ flue legi…»
Romain Rolland
«…Necesas instrui Esperanton en ĉiuj lernejoj de Eŭropo. Sen tio ne ekzistos monda paco, stabila kaj daŭra…»
James Joyce
«…Tuberkulozo, frenezo, milito kaj almozpetado devas ĉesi ekde hodiaŭ. Ĝenerala amnestio, senbrida karnavalo ĉiusemajne, premioj por ĉiuj kaj Esperanto — jen kio certigos la tutmondan fratecon…»
Rudolf Diesel
«…Mi taksas ĉi tiun lingvon ankaŭ el la vidpunkto de inĝeniero, kies celo estas ŝpari energion. La celo de Esperanto estas ŝpari tempon, energion, laboron kaj monon, kaj krome akceli kaj simpligi la internaciajn rilatojn…»
Josip Broz Tito
«…Esperanton devas lerni intelektuloj kaj ĉiuj, kiuj havas kontaktojn kun eksterlando. Por la laboristoj de nia mondo Esperanto havas apartan signifon. En ĝi speguliĝas la deziroj de la laborantaj amasoj komuniki kun la ekstera mondo…»
Willy Brandt
«…Lingvaj diferencoj estas unu el la plej gravaj obstakloj al starigo de amikeco kaj interkompreniĝo inter la popoloj. La internacia lingvo Esperanto jam delonge kaj sukcese klopodas forigi tiun obstaklon. La atingoj de Esperanto estis agnoskitaj de Unesko. Unuiĝintaj Nacioj devas insisti, ke daŭru la laboro komencita de d-ro Zamenhof…»
Robert F. Kennedy
«…Neŭtrala lingvo povus servi kiel komunikilo inter la nacioj de la mondo. Esperanto jam delonge estas unu el la ĉefaj kandidatoj por tiu rolo…»
Olof Palme
«…Mi opinias, ke la Esperanto-movado metis parton de la fundamentoj de la internacia intereso, kiu hodiaŭ koncernas la laboristan klason. Tial estas tute evidente, ke Esperanto havos en la estonteco gravan taskon por atingi tutmondan interkompreniĝon kaj kunlaboron…»
Citaĵoj kun sufiĉe fidinda dokumentado
L. L. Zamenhof
«La interna ideo de Esperanto estas: sur neŭtrala lingva fundamento forigi la murojn inter la gentoj.»
Lev Tolstoj
La rusa verkisto Lev Tolstoj estis unu el la plej gravaj personoj, kiuj esprimis pozitivan sintenon al Esperanto dum la unuaj jardekoj de ĝia disvastiĝo. Ŝajnas, ke lin aparte impresis la simpleco kaj logika strukturo de la lingvo, kaj ekzistas registritaj leteroj kaj deklaroj de li favore al la uzo de internacia helplingvo.
Ofte oni atribuas al li la frazon:
«La ŝlosilo al komuna lingvo, perdita ĉe la Babela Turo, povas esti trovita nur per la uzo de Esperanto.»
Tamen, la preciza primara fonto de tiu formulado ne ĉiam estas klara, kaj eble temas pri libera redono aŭ resumo de liaj opinioj pri Esperanto kaj internacia komunikado.
Jules Verne
Jules Verne (1828–1905) estis pionira franca romanverkisto, ofte nomata «patro de sciencfikcio», konata pro siaj imagoplenaj aventurromanoj, kiel Dudek mil leŭgoj sub la maroj.
Al Verne oni atribuas la citaĵon:
«La clé d’une langue commune, perdue depuis tant de siècles, les hommes peuvent-ils la refaire de telle sorte que tous les peuples puissent se comprendre?»
(La ŝlosilo de komuna lingvo, perdita jam de tiom da jarcentoj — ĉu la homoj povas rekrei ĝin tiel, ke ĉiuj popoloj povu kompreni unu la alian?)
Jules Verne enkondukis Esperanton en sian lastan, nefinpretigitan verkon La misio Barsac, kaj ŝajnas, ke li kredis, ke «la uzo de Esperanto povus havi unu el la plej feliĉaj sekvoj rilate al internaciaj rilatoj kaj la starigo de paco».
Antoni Grabowski
Antoni Grabowski (1857–1921) estis pola kemia inĝeniero kaj aktivulo de la frua Esperanto-movado. Liaj tradukoj grave influis la evoluon de Esperanto kiel literatura lingvo.
Al Grabowski oni atribuas la diraĵon:
«Esperanto estas ne nur lingvo, sed ankaŭ ideo.»
Umberto Eco
Umberto Eco (1932–2016) estis itala semiotikisto, eseisto, filozofo, literaturkritikisto kaj romanverkisto.
Al Eco oni atribuas la jenan frazon:
«Esperanto estas la plej sukcesa planlingvo en la historio.»
Eco efektive favore parolis pri Esperanto en lingvistikaj verkoj kaj intervjuoj.
J. R. R. Tolkien
J. R. R. Tolkien (1892–1973) estis angla filologo, verkisto, poeto kaj universitata profesoro, konata ĉefe pro siaj fantastaj verkoj La Hobito kaj La Mastro de l’ Ringoj. Paralele kun sia literatura agado, li profunde okupiĝis pri lingvistiko kaj kreis proprajn fikciajn lingvojn por la mitologia mondo de Mez-Tero.
Tolkien montris intereson pri Esperanto kaj opiniis, ke kompare kun aliaj konstruitaj lingvoj ĝi atingis la plej grandan praktikan disvastiĝon kaj akcepton. En leteroj kaj komentoj li rekonis, ke ĝia ĉefa avantaĝo estis ĝuste ĝia reala uzado fare de internacia komunumo de parolantoj.
Ofte oni citas ankaŭ la jenan karakterizan frazon:
«Volapük, Esperanto, Ido, Novial etc., are dead, far deader than ancient unused languages, because their authors never invented any Esperanto legends.»
(Volapuko, Esperanto, Ido, Novial ktp. estas mortaj, multe pli mortaj ol antikvaj neuzataj lingvoj, ĉar iliaj aŭtoroj neniam inventis esperantajn legendojn.)
La frazo devenas de lia letero kaj ne devas esti interpretata simple kiel malakcepto de Esperanto. Tolkien opiniis, ke lingvo akiras pli profundan vivon, kiam ĝin akompanas kulturo, historio, mitologio kaj literatura tradicio. El tiu vidpunkto lia rimarko funkcias pli kiel filologia pripenso ol kiel negativa kritiko.
Eble efektive iam aperos pli multaj mitoj, literaturaj universoj kaj kulturaj rakontoj ankaŭ en Esperanto. Finfine, vivanta lingvo formiĝas ne nur per sia gramatiko, sed ankaŭ per la rakontoj, kiujn homoj elektas rakonti en ĝi.
Personoj ligitaj al Esperanto
Nikola Tesla
Nikola Tesla (1856–1943) estis serb-usona inĝeniero, futuristo kaj inventisto. Li estas konata pro sia kontribuo al la projektado de la moderna sistemo de elektra energiprovizado per alterna kurento (AC).
Al Tesla oni atribuas:
«As I see it, the adoption of an artificial language, Esperanto, would be one of the greatest steps toward unifying the different elements of humanity.»
(Laŭ mia opinio, la adopto de artefarita lingvo, Esperanto, estus unu el la plej grandaj paŝoj al la unuiĝo de la diversaj partoj de la homaro.)
La citaĵo estas tre disvastigita, sed ĝia primara fonto estas malfacile trovebla.
Papo Pio la 12-a
Papo Pio la 12-a (1876–1958), estro de la Romkatolika Eklezio de 1939 ĝis 1958, vivis dum la Dua Mondmilito kaj la unuaj postmilitaj jaroj, aparte emfazante la bezonon de paco kaj kunlaboro inter la popoloj.
De tempo al tempo oni atribuas al li pozitivajn rimarkojn pri Esperanto kaj la rolo de neŭtrala internacia lingvo kiel rimedo por interkompreniĝo. Ofte oni mencias, ke li antaŭvidis por Esperanto lokon en la estonteco de la civilizo kiel «ilon por paco kaj unueco inter la popoloj».
Tamen, la preciza primara fonto de tiu formulado ne ĉiam estas facile trovebla, kaj la frazo aperas ĉefe en duarangaj esperantistaj referencoj. Malgraŭ tio, estas konate, ke Vatikano dum longa tempo montris intereson pri Esperanto, kiu estis uzata en katolikaj eldonaĵoj, radioelsendoj kaj poste eĉ en papaj salutoj kaj liturgiaj tekstoj.
Papo Johano la 23-a
Papo Johano la 23-a (1881–1963), estro de la Romkatolika Eklezio de 1958 ĝis 1963, estas konsiderata unu el la plej gravaj figuroj de la moderna historio de Vatikano. Li fariĝis aparte konata pro la kunvoko de la Dua Vatikana Koncilio kaj pro la malfermo de la Eklezio al dialogo kaj internacia kunlaboro.
De tempo al tempo oni atribuas al li la priskribon de Esperanto kiel «la nuna tutmonda lingvo».
Papo Johano Paŭlo la 2-a
Papo Johano Paŭlo la 2-a (Karol Józef Wojtyła, 1920–2005) estis estro de la Katolika Eklezio kaj suvereno de Vatikanurbo (1978–2005). Li estis la unua neitala papo ekde la 16-a jarcento, kaj la tria plej longe reginta papo en la historio.
Oni atribuas al Johano Paŭlo la 2-a la frazon:
«Esperanto has the potential to unite people spiritually.»
(Esperanto havas la kapablon spirite unuigi homojn.)
Johano Paŭlo la 2-a efektive foje uzis Esperanton en paskaj mesaĝoj, sed tiu specifa formulado cirkulas sen klara fonto.
George Orwell
Eric Arthur Blair (1903–1950), konata sub la literatura pseŭdonimo George Orwell, estis angla romanverkisto, eseisto, ĵurnalisto kaj kritikisto. Li estas konsiderata unu el la plej gravaj literaturaj kaj politikaj voĉoj de la 20-a jarcento.
Lia verkaro karakteriziĝas per simpla kaj klara prozo, forta socia kritiko kaj konstanta kontraŭstaro al ĉia formo de totalismo, ĉu faŝisma, ĉu stalinisma. Samtempe li defendis demokratian socialismon kaj liberecon de penso kaj esprimo.
Li fariĝis tutmonde konata ĉefe pro siaj verkoj Besta Farmo (Animal Farm) kaj 1984, kiuj profunde influis modernan politikan kaj kulturan pensadon.
De tempo al tempo oni atribuis al Orwell komentojn pri Esperanto kaj internaciaj lingvoj. Tamen, multaj el tiuj referencoj estas fragmentaj aŭ baziĝas sur duarangaj fontoj kaj bezonas zorgeman dokumentadon antaŭ ol esti konsiderataj aŭtentikaj deklaroj de la verkisto.
Bertha von Suttner
Bertha von Suttner (1843–1914) estis aŭstra verkistino kaj pacaktivulino, unu el la plej gravaj figuroj de la eŭropa pacmovado komence de la 20-a jarcento. Ŝi fariĝis konata ĉefe pro sia kontraŭmilita romano For la batalilojn! (Die Waffen nieder!), kiu forte influis la publikan diskuton pri paco en Eŭropo.
En 1905 ŝi ricevis la Nobel-premion pri Paco, fariĝante la unua virino, kiu ricevis tiun premion, kaj la unua aŭstra Nobel-premiito. Ŝi estis ankaŭ la dua virino entute, kiu ricevis Nobel-premion, post Marie Curie en 1903.
Von Suttner montris intereson pri la ideo de internacia helplingvo kiel rimedo por interkompreniĝo inter la popoloj, kaj oni ofte ligas ŝin al la frua subteno de Esperanto kadre de la internaciisma kaj pacisma movado de tiu epoko.
Al ŝi oni atribuas la frazon:
«Esperanto is one of the greatest instruments for the progress of civilization.»
(Esperanto estas unu el la plej gravaj iloj por la progreso de la civilizo.)
Rabindranath Tagore
Rabindranath Tagore (1861–1941) estis multflanka bengala intelektulo — poeto, dramverkisto, komponisto, filozofo kaj pentristo — kiu reformis la bengalan literaturon kaj muzikon. Li estis la unua neeŭropano, kiu ricevis la Nobel-premion pri Literaturo, en 1913. Konata ankaŭ kiel «Gurudev», li verkis la naciajn himnojn de Barato kaj Bangladeŝo kaj fondis la universitaton Visva-Bharati.
De tempo al tempo oni atribuas al li pozitivajn deklarojn favore al la ideo de internacia lingvo kaj aparte de Esperanto. Tamen, multaj el tiuj citaĵoj cirkulas sen klara primara dokumentado kaj bezonas zorgeman konfirmon antaŭ ol esti uzataj kiel aŭtentikaj citaĵoj.
Jawaharlal Nehru
Jawaharlal Nehru (14 novembro 1889 – 27 majo 1964) estis barata kontraŭkolonia gvidanto, politikisto kaj intelektulo, kiu ludis decidan rolon en la vojo de Barato al sendependeco kaj en la formado de la moderna barata ŝtato. Li estis proksima kunlaboranto de Mahatma Gandhi kaj gvida figuro de la Barata Nacia Kongreso.
Post la sendependiĝo de Barato en 1947, li fariĝis la unua ĉefministro de la lando, postenon, kiun li okupis ĝis sia morto en 1964. Nehru kombinis elementojn de sekulara humanismo, socialdemokratio kaj internaciismo, subtenante sciencan progreson, edukadon kaj kunlaboron inter la popoloj.
De tempo al tempo oni atribuis al li pozitivajn opiniojn pri la ideo de neŭtrala internacia lingvo kaj Esperanto. Tamen, multaj el tiuj referencoj devenas de duarangaj esperantistaj fontoj kaj ne ĉiam estas akompanataj de klara primara dokumentado.
Adolf Hitler
Adolf Hitler (1889–1945), gvidanto de nazia Germanio kaj ĉefa reprezentanto de la nacisocialisma ideologio, rigardis kun aparta suspekto ĉiun internaciisman ideon aŭ movadon, kiun li konsideris minaco al la ekstrema naciismo kaj rasa teorio de naziismo.
En sia verko Mia Lukto (Mein Kampf), Hitler negative menciis la ideon de internacia lingvo, prezentante Esperanton kiel eblan ilon de internacia influo kaj ligante ĝin al antisemitaj teorioj pri «juda konspiro». Tiu sinteno apartenis al la pli vasta nazia malamikeco kontraŭ internaciismaj movadoj, pacismaj organizaĵoj kaj sendependaj komunikaj retoj inter la popoloj.
Dum la periodo de la Tria Regno, multaj esperantistoj suferis persekutojn, precipe en Germanio kaj en la okupitaj landoj. Esperanto-organizaĵoj estis dissolvitaj, libroj malpermesitaj, kaj pluraj parolantoj de la lingvo estis arestitaj aŭ ekzekutitaj, ĉu pro la ligo de Esperanto kun internaciismaj ideoj, ĉu pro la juda deveno de ĝia kreinto, L. L. Zamenhof.
La malamikeco de la nazia reĝimo kontraŭ Esperanto estas ofte uzata kiel historia ekzemplo de la maniero, laŭ kiu aŭtoritatemaj reĝimoj traktas formojn de internacia kaj sendependa komunikado inter homoj.
Fontoj
- Spiros Sarafian, La Internacia Lingvo Esperanto, Ateno.
- Vikipedio: Esperanto — https://en.wikipedia.org/wiki/Esperanto