La historio de Esperanto estas ligita ne nur al la ideo de internacia komunikado kaj paca kunekzistado inter la popoloj, sed ankaŭ al periodoj de persekutado kaj subpremado. Pro sia internaciisma karaktero kaj sia emfazo pri egalrajteco inter homoj de malsamaj nacioj kaj kulturoj, la lingvo vekis suspekton ĉe diversaj totalismaj reĝimoj de la 20-a jarcento.
Aparte severaj estis la persekutoj en nazia Germanio. Adolf Hitler mem, en sia libro Mein Kampf, prezentis Esperanton kiel ilon de supozata «juda konspiro», pro la juda deveno de ĝia kreinto, Ludoviko Lazaro Zamenhof, kaj pro la internaciisma filozofio ligita al la lingvo.
La nazioj kaj la Universala Kongreso de Esperanto en Kolonjo
En la somero de 1932 oni decidis, ke la sekva Universala Kongreso de Esperanto (UK), la 25-a laŭvice, okazos en Kolonjo, Germanio. La inviton persone faris la tiama urbestro de la urbo, Konrad Adenauer. Germana Esperanto-Asocio kaj la loka organiza komitato entuziasme komencis la preparojn, esperante pri proksimume du mil partoprenantoj.
(Invito al la 25-a Universala Kongreso de Esperanto fare de la urbestro de Kolonjo, Konrad Adenauer.)
Tamen, en januaro 1933 Adolf Hitler fariĝis kanceliero kaj la nazioj ekregis Germanion. La germanaj esperantistoj jam sciis, ke Hitler publike atakis Esperanton en Mein Kampf, prezentante ĝin kiel «lingvon de la judoj». Samtempe la nazia gazetaro komencis publikigi agresemajn artikolojn kontraŭ la plano organizi internacian Esperanto-kongreson en Germanio.
La maltrankvilo kreskis ankoraŭ pli, kiam la nazioj eksigis Adenauer el la posteno de urbestro en marto 1933.
Multaj esperantistoj ekster Germanio komencis dubi, ĉu estus sekure vojaĝi al la lando. La estraro de Universala Esperanto-Asocio diskutis eĉ la eblecon nuligi la kongreson. Malgraŭ tio, la germanaj aŭtoritatoj certigis, ke eksterlandaj vizitantoj ne renkontos problemojn, dum la Esperanto-gazeto Heroldo de Esperanto, tiam eldonata en Kolonjo, klopodis trankviligi la esperantistojn.
Fine la kongreso okazis fine de julio 1933, sed kun multe malpli da partoprenantoj: proksimume 900 kongresanoj anstataŭ la 2 000 origine atenditaj. Dum la malferma ceremonio parolis la nova nazia urbestro de Kolonjo, ĉirkaŭita de svastikaj flagoj kaj vestita per la karakteriza bruna uniformo de la partio.
Indikas lian sintenon la fakto, ke li evitis eĉ mencii la vorton «Esperanto», limigante sin al deklaro, ke la eksterlandaj vizitantoj povos nun transdoni eksterlanden la bildon de «bonorde organizita» Germanio.
(Foto de la parolado de la nazia urbestro de Kolonjo dum la malferma ceremonio.)
Poste Germana Esperanto-Asocio estis devigita modifi sian statuton. Politika neŭtraleco estis forigita el la principoj de la organizaĵo, dum judoj kaj komunistoj estis ekskluditaj de ĉiuj gvidaj postenoj. Multaj germanaj esperantistoj malkonsentis kun tiuj decidoj, sed akceptis la limigojn, esperante tiel povi daŭrigi sian agadon favore al la lingvo.
Iuj provis eĉ adapti Esperanton al la nazia ideologio. Oni publikigis tradukojn de paroladoj de Hitler en Esperanto kaj fondis tiel nomatan «Novan Germanan Esperanto-Movadon», kun la celo disvastigi nazian propagandon eksterlande pere de la lingvo. Sed eĉ tiu submetiĝo ne savis la movadon.
Kiel evidentiĝis poste, la germana polico atente kontroladis la esperantistojn kaj havis eĉ spionojn, kiuj scipovis la lingvon. En 1936 la aŭtoritatoj efektive postulis la memdissolvon de Germana Esperanto-Asocio, kaj ekde la 20-a de junio de tiu jaro ĉia organizita agado favore al Esperanto en Germanio fariĝis neebla.
Eĉ la pronaziaj Esperanto-organizaĵoj estis dissolvitaj iom pli frue, ĉar la reĝimo fine konsideris ĉian internacian uzadon de Esperanto danĝera kaj nedezirinda.
La tragedia sorto de la familio Zamenhof
La persekutoj ne limiĝis al la organizaĵoj kaj parolantoj de la lingvo. Ankaŭ la familio mem de la kreinto de Esperanto fariĝis celo de la nazioj. L. L. Zamenhof jam mortis en 1917, sed ĉiuj liaj tri infanoj — Adam, Zofia kaj Lidja — estis murditaj dum la nazia teroro kaj la Holokaŭsto.
Adam Zamenhof (1888–1940)
Adam Zamenhof estis eminenta okulkuracisto kaj vivis en Varsovio. Kvankam li ne estis tiel publike aktiva en la Esperanto-movado kiel lia fratino Lidja, li restis proksime ligita al la esperantista komunumo kaj al la humanisma heredaĵo de sia patro.
Post la germana invado de Pollando en 1939, la nazioj arestis lin dum operacioj kontraŭ la pola intelektularo kaj la juda komunumo. Li estis malliberigita en la fifama malliberejo Pawiak en Varsovio kaj ekzekutita en 1940 en Palmiry, loko de amasaj ekzekutoj proksime de Varsovio.
Zofia Zamenhof (1889–1942)
Zofia Zamenhof estis kuracistino, specialiĝinta pri pediatrio, kaj, same kiel Lidja, aktive partoprenis la Esperanto-movadon. Ŝi estis konata pro sia milda karaktero kaj sindediĉo al la humanismaj idealoj de la familio.
Dum la nazia okupacio ŝi restis en Varsovio. En 1942 ŝi estis deportita el la Varsovia geto al la ekstermejo Treblinka, kie ŝi estis murdita.
Lidja Zamenhof (1904–1942)
Aparte kortuŝa estas la historio de la plej juna filino de la familio, Lidja Zamenhof. Lidja estis aktiva esperantistino, tradukistino kaj instruistino de la lingvo.
Fine de 1937 ŝi vojaĝis al Usono, kie ŝi instruis Esperanton kaj aktivis en internaciismaj kaj humanismaj rondoj. Kvankam ŝi havis la eblecon resti en Ameriko, ŝi elektis reveni al Pollando en 1938, dezirante esti proksime de sia familio kaj amikoj.
Post la nazia okupacio de Pollando, Lidja estis persekutita kiel judino kaj en 1942 murdita en la ekstermejo Treblinka.
Familio, kiu fariĝis simbolo
La murdo de ĉiuj tri infanoj de Zamenhof akiris apartan simbolan signifon en la historio de Esperanto.
La familio, kiu dediĉis sian vivon al la ideo de komunikado, egalrajteco kaj paca kunekzistado inter la popoloj, fine fariĝis celo de reĝimo bazita ĝuste sur la malo: rasismo, ekstrema naciismo kaj malamo kontraŭ diverseco.
Fontoj
La teksto kaj la fotoj rilataj al la nazioj baziĝas ĉefe sur la artikolo de Ulrich Lins, «La nazioj kaj Esperanto», publikigita en UEA Facila.
La informoj pri la infanoj de Zamenhof baziĝas sur historiaj biografiaj fontoj, interalie Vikipedio.